تماس زبانی و دگردیسی فارسی باستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

چکیده

زبان فارسی باستان تنها زبان ایرانی غربی‌ جنوبی در دوران باستان است که از آن شواهدی برجای مانده است و اتفاقاً، همین تنها زبان غربی جنوبی با همة زبان‌های دیگر تفاوت‌های ژرف آوایی دارد. ازمنظر صرفی ـ نحوی نیز فارسی باستان از نمونة گاهانی‌ـ‌ودایی فاصله گرفته است و رانش‌‌هایی را در جهت تحلیلی‌شدگی و ساده‌شدگی در خود به‌نمایش می‌گذارد. فارسی باستان به‌سرعت و تنها در فاصلة تقریباً یک سده پس از کتیبة بیستون، از زبانی تصریفی به زبانی تحلیلی تبدیل می‌شود که آن را فارسی میانه یا پهلوی گفته‌اند. فارسی میانه عملاً بخش بزرگی از پایانه‌های تصریفی خود را از کف داده است، جنسیت دستوری ندارد، شمار مثنی ندارد، دستگاه حالت در آن به‌کلی ازکار افتاده است، طبقه‌های اسمی و صفتی و صیغگان مخصوص آنها را دیگر در خود نمایش نمی‌دهد و... . در حالی‌که قرن‌ها پس از آن، هنوز زبان‌های هندواروپایی دیگر، مانند لاتینی، یونانی، روسی و آلمانی، و زبان‌های ایرانی میانة شرقی، در ردة زبان‌های تصریفی باقی مانده‌اند. در این مقاله در پی تبیین این رانش‌های شتابناک و شگفت‌انگیز هستیم ــ تحولی که آن را دگردیسی فارسی نامیده‌ایم ــ و استدلال می‌کنیم که دگردیسی فارسی، نه به‌سبب قواعد دگرگونی عادی در درون زبان، که در اثر تحولات ژرف برون‌زبانی، تاریخی و تماس آن با غیربومی‌زبانان رخ داده است.

کلیدواژه‌ها